ارمنستان « 54 » ( بدون اينكه در آن نواحى كوهستانى كم‌جمعيت با علايم دقيق مرزى مشخص شده باشد ) به‌طرف ارّان - كه سرنوشت سياسى آن در آن زمان به آذربايجان ( و ارمنستان ) وابسته بود - را كلا بدرستى جزو محدودهء ايران محسوب مىكند . قلمرو مرزى ، همچنان از بيلقان به‌طرف دربند ، جايى كه به درياى خزر متصل مىشد ، ادامه مىيافت . ساحل غربى اين دريا از محل نامبرده به‌طرف جنوب ، و سراسر ساحل جنوبى از نظر جغرافيايى به ايران تعلق داشت ، اگرچه ديلم ، « 55 » گيلان « 56 » و مازندران از لحاظ سياسى ( مانند عصر هخامنشى و ساسانى ) « 57 » مدتهاى مديدى مستقل باقى ماند و اسلام بدانجا راه نيافت . در اين‌باره مىبايست در رابطه با تاريخ سياسى مطالب دقيقترى گفته شود - . در بخش جنوب شرقى درياى خزر با خطى بسيار متغير و فقط تا اندازه‌اى مشخص ، مرزهاى شرقى و شمال شرقى شروع مىشد . در اينجا ادامه ناحيهء امروزى ازبوى ( اوزبوى ) « 58 » ( حتى اگر مزروعى نمىشد ) تا حدى محافظى براى قسمت شمالى محسوب مىشد .

--> ( 54 ) . خلاصه‌اى دربارهء ارمنستان در اين زمان در اين كتاب ارائه مىشود : Johann Heinrich Hubschmann : Zur Geschichte Armeniens und der ersten Kriege der Araber , ( Leipzig 1875 ) ; Mkrtitsch Ghazarian : Armenien unter der arabischen Herrschaft , ( Marburg 1903 ) ; Richard [ Roman Romanovic ] Vasmer : Chronologie der arabischen Statthalter von Armenien unter den Ab - basiden , von as - Saffach bis zur kronung Aschots I . 750 - 887 , ( Wien 1931 ) ( Studien zur armen . Gesch . V ) . ( 55 ) . قزوين آخرين شهر اسلامى در مقابل ديلم بنا شد : ابن اثير : الكامل ، ج 4 ، ص 177 ( حدود سال 81 ه / 700 م ) . ( 56 ) . مبحث مربوط به گيلان بر پايهء حدود العالم ، و اثر ويلهلم بارتولد ( Wilhelm Barthold ) در : Izv . Kavk . Ist . - Archeol . Inst . Inst . VI ( 1927 ) , S . 63 - 66 و نيز رجوع كنيد به : حدود العالم ، ص 391 - 384 . ( 57 ) . رجوع كنيد به : Noldeke , Aufs . 70 mit Anm . 2 , 95 . ( 58 ) . اثر ويلهلم بارتولد : Wilhelm Barthold : , , Nachrichten uber den Aral - See und den Unterlauf des Amu - Darja bis zum 17 . jh'' . Leipzig 1910 ( Quellen und Forschungen zur Erd und Kulturkunde II ) , EI , I 356 - 359 durch Tolstov , Cit . 296 - 316 . . محتويات اين مقاله توسط توستف رد شده است : و ( اسرار اوزبوى ) : ) , , Tajna Uzboja ' ' و بدان وسيله نظريه اخويه ثابت شده است : Michael Ja nde Goeje : Das alfe Bett des Oxus , ( Leiden 1875 ) .